Turunçgil Bahçelerinde Akdeniz Meyve Sineği (Ceratitis capitata) Zararlısı ve Mücadele Yöntemleri

Turunçgil Bahçelerinde Zarara Neden Olan Akdeniz Meyve Sineği (Ceratitis capitata) Zararlısı ve Mücadele Yöntemleri

Turunçgiller; portakal, mandalina, limon, altıntop, turunç ve greyfurt gibi ekonomik değeri yüksek çeşitleri içeren, subtropik iklim isteğine sahip bir bitki topluluğudur. İçerdiği C vitamini ile insan sağlığına yararları olan turunçgiller, taze tüketiminin yanında, reçel, meyve suyu vb. olarak gıda sanayinde; kozmetik ürünlere hammadde olarak da endüstriyel sanayide işlenmektedir. 

Türkiye, 2023 yılında yaklaşık 7,9 milyon ton turunçgil üretimi gerçekleştirmekle birlikte, üretimin neredeyse tamamı Ege ve Akdeniz Bölgeleri’nden sağlanmaktadır. Adana, Mersin, Antalya, Hatay, Muğla ve Aydın illerinde turunçgil üretiminin yoğunlaştığı görülmektedir. Türkiye toplam portakal üretiminin %85’i, mandalina üretiminin %91’i, limon üretiminin %94’ü, greyfurt üretiminin %97’si Akdeniz Bölgesi’nde gerçekleştirilmektedir.

TÜİK Bitkisel Üretim İstatistikleri’ne göre, 2023 yılında 2 milyon 953 bin ton mandalina, 2 milyon 326 bin ton limon, 2 milyon 311 bin ton portakal, 285 bin ton greyfurt, 3 bin 581 ton turunç üretimi gerçekleşmiştir. Üretimin %37’si mandalina, %30’u limon, %29’u portakal ve %4’ü greyfurta ait olmuştur. Toplam turunçgil üretiminde ilkbahardaki olumlu hava koşulları ve son yıllarda dikilen yeni meyve bahçeleri nedeniyle bir önceki yıla göre %67, limonda %76, portakalda %75, mandalinada %58, greyfurtta %44 ve turunçta %28 artış gözlenmiştir.

Ülkemizin meyvecilik alanında en önemli ihracat ürünlerinden olan portakal, mandalina, limon gibi turunçgillerin üretim oranlarına göre ihracat oranı oldukça yüksektir. Türkiye’de 2023/24 pazarlama yılında 2,1 milyon ton turunçgil ihracatı gerçekleşmiştir. Bu ihracatın %49’u mandalina, %32’si limon, %13’ü portakal ve %6’sı greyfurtdan karşılanmaktadır. İhracat oranları dikkate alındığında yetiştiriciliği yapılan bu ürünlerin kalitesinin arttırılması, hastalık ve zararlılardan korunması ekonomik açıdan çok önemlidir.

Dünya genelinde olduğu gibi ülkemizde de turunçgillerin en önemli zararlılarından bir tanesi Akdeniz meyve sineğidir. Akdeniz meyve sineği, Ceratitis capitata (Diptera: Tephritidae), önemli meyve zararlılarından birisidir. 

Dünya üzerinde çok geniş alanlara yayılmış ve önemli meyve zararlılarından birisi olan Akdeniz meyve sineği (Ceratitis capitata)’nin zararını doğrudan meyvede ve meyvelerin olgunlaşma dönemlerinde yapması sebebiyle ürünlerin ticari değerlerini ve kalitesini düşürerek meyve dökümlerine neden olduğu, ülkelerce dış karantina zararlısı olarak bilindiği ve bulaşıklılık toleransının sıfır olduğu, bu nedenle ihraç edilen ürünlerde tek bulaşık meyve olması halinde tüm ürünün ihracatını engellediği bilinmektedir.

Akdeniz meyve sineği (Ceratitis capitata) Tanımı ve Yaşayışı 

Ergini, 4.5–6 mm boyundadır. Vücudunun genel rengi sarımsı kahverengidir. Başı sarı, gözleri büyük, yeşil madeni parıltılı, kenarları kırmızıdır. Kanatları geniş olup, üzerinde siyah ve soluk kahverengimsi şeritler bulunur. Ayrıca kanatların dip kısmına yakın yerlerde, küçük nokta ve lekeler mevcuttur. Bacakları kırmızımsı sarı olup, üzerinde sarı ve siyah kıllar bulunur. Dişilerde abdomenin sonunda, kılıç şeklinde sivri bir ovipozitörü vardır.

Yumurtaları mekik şeklinde ve beyazdır. Larvası, beyaz renkli ve bacaksız, baş tarafı sivri, arkası küt bir yapıda olup, vücudu 11 segmentten oluşmaktadır. Pupa, koyu kahverenginde olup fıçı şeklindedir. 

Akdeniz meyvesineği kışı, toprakta pupa veya ağaç üzerinde kalmış ya da yere dökülmüş meyvelerde, larva veya pupa olarak geçirir. Ancak, son yıllarda Akdeniz Bölgesi’nde erginlerine kış aylarında da rastlanmaktadır. İklim koşullarına bağlı olarak ilkbahar sonu, yaz başında çıkan erginler beslendikten sonra meyvelerin vurma olgunluğuna (renk dönüşümünün görüldüğü yani olgunlaşma başlangıcı) gelmesinden itibaren, yumurtalarını meyvelerin kabuğu altına ovipozitörleri ile açtıkları deliğe bırakırlar. 

Açılan yumurtalardan çıkan larvalar meyvenin etli kısmı ile beslenerek üç dönem geçirir ve olgun larvalar kendilerini toprağa atarak, toprağın 2–3 cm derinliğinde pupa olurlar. Larvaların gelişme süresi, sıcaklığa bağlı olarak 9-18 gün arasında değişir. Pupa süresi, yazın 10–12 gündür. 

Pupadan çıkan erginler 4-7 gün beslendikten sonra eşey olgunluğuna erişir. Dişilerin yumurta bırakmaları için, sıcaklığın 16ºC'nin üzerinde olması gerekir. Bir dişi ömrü boyunca yaklaşık 200-300 yumurta bırakabilir. Ergin ortalama ömrü doğal koşullarda 30-50 gündür. Bu zararlı, Ege bölgesinde 6-8 döl, Akdeniz bölgesinde 10-12 döl verebilir.

Akdeniz meyve sineği (Ceratitis capitata) Zarar Şekli, Ekonomik Önemi ve Yayılışı 

Akdeniz meyvesineği erginleri, turunçgil meyvelerinin vurma olgunluğuna geldiği dönemde yumurta bıraktıkları noktalarda sarımsı lekelere, olgun meyvelere yumurta bıraktıkları noktalarda ise kahverengimsi lekelere neden olurlar.

Akdeniz meyvesineği’nin larvaları, meyveleri kurtlandırarak zarar yaparlar. Meyvenin etli kısmında beslenen larvalar, meyvenin bu kısımlarında bir yumuşama ve çöküntü meydana getirirler. Zarar görmüş meyveler, vaktinden önce olgunlaşır ve yere dökülürler.

Özellikle ihraç edilen turunçgil, nar, şeftali, nektarin ve diğer ürünlerdeki zarar ülkemiz ekonomisi açısında çok önemlidir. Bu tür meyvelerin vuruklu veya bulaşık olması, ihracatımızı olumsuz yönde etkilemekte ve ürünlerin yurt dışına çıkarılmasına izin verilmemektedir. Zarar oranı bölgelere göre %5-80 arasında değişmektedir.

Dünyadaki subtropik ve tropik iklime sahip hemen hemen tüm ülkelerde yayılmış durumda bulunan bu zararlı son yıllarda ülkemizin İç Anadolu Bölgesi, Marmara Bölgesi, Karadeniz Bölgesi, Doğu Anadolu Bölgesi ve Güneydoğu Anadolu Bölgesinde de Akdeniz meyvesineği’nin zararı görülmeye başlamış olup, yayılış alanlarında artış görülmektedir.

Akdeniz meyve sineği (Ceratitis capitata) Mücadelesi

1. Kültürel önlemler 

• Zararlının ana konukçusu olduğu bilinen, bir ürün ile yeni tesis edilecek meyve bahçesine ara konukçuluk eden şeftali, nektarin, incir, trabzon hurması, nar ve ayva gibi meyveler dikilmemeli ve bunlarla karışık bahçe kurulmamalıdır. 

• Dökülen bulaşık meyveler toplanıp derin çukurlara gömülmeli veya kalın siyah çöp poşetleri içerisinde güneş altında 20-25 gün bekletilerek larvaların ölmesi sağlanmalıdır• Hasattan sonra ağaç üzerinde kalmış meyve bırakılmamalıdır. 

2. Biyoteknik Mücadele 

Akdeniz meyve sineğinin kontrolünde farklı mücadele yöntemleri uygulanmaktadır. Biyoteknik mücadele ile kitlesel tuzaklama dünyada ve ülkemizde yaygın olarak kullanılan çevre dostu bir yöntemdir.

Güvenli ve etkili çözümümüz Magris ile tanışın!

Magris, Akdeniz meyvesineği (Ceratitis capitata) ergininin kontrolü amaçlı kitlesel tuzaklamada kullanılan, yüksek etkili bir feromon + tuzaktır.

Kitle halinde yakalama tuzağı olan Magris tamamen kurulu olarak hazırdır ve 3 parçadan oluşur; altı turuncu kova, üstü şeffaf kapak ve cezbedici paket.  Böceğin tuzak içerisine girmesi ile insektisit teması sonucu erkek ve dişi bireyler ölür. 

Tuzakların Akdeniz meyvesineği’ ne karşı kullanılmasında, böceğin topraktaki kışlama alanından çıkış zamanı ve çiftleşme zamanları önemlidir. Hem erkek hem dişi bireyleri yakalar. Yeni çıkış yapmış dişiler yumurta gelişiminin iyi olabilmesi için çiftleşmeden önce beslenirler. Bu dönemde besin kaynağı olarak protein almak zorundadırlar. Dişi ve erkekler nadir durumlar dışında ömürleri boyunca yalnızca bir kez çiftleşirler. Bu durumda böcek çıkış yapmadan tuzaklar asılarak bireyleri yakalamada tuzakların başarılı olması sağlanmalıdır. Böcekler dinlenmek, çiftleşmek ya da beslenmek amacıyla genellikle gölgesi bol olan büyük ağaçları tercih ederler. Bu nedenle tuzaklar büyük ve gölgeli olan ağaçların güney, güney doğu yönünde ya da hâkim rüzgâr yönünde yerden 1.5–2 m yüksekliğe asılmalıdır. Ayrıca tuzak açıklıklarının yaprak, dal, sürgün gibi organlar ile örtülü olmamasına dikkat edilmelidir.

Magris Kullanıldığı Bitki ve Zararlılar

Tuzakların Kullanılma Şekli 

İzleme amaçlı asılan eşeysel çekici tuzaklarda ilk ergin yakalanmasının yanında, meyvelerin normal iriliğine ulaşıp renk değişiminin başlamasına ve vurma olgunluğuna ulaşmasına yakın zamanda kitle halinde tuzakla yakalama amacıyla dekara Turunçgil için 5 adet olacak şekilde, ağaçların güney, güney-doğu yönünde yerden 1.5 - 2 m yükseklikteki dallara Magris tuzağı asılmalıdır. 

Ayrıca tuzak açıklıklarının yaprak, dal, sürgün gibi bitki kısımları ile kapanmamasına dikkat edilmelidir. Tuzakların bahçe içerisine homojen dağılım olacak şekilde asılmasına dikkat edilmelidir.

Bahçe kenarlarına veya bulaşık bahçe tarafına daha fazla sayıda Magris tuzağı asılmalıdır.

Tuzaklar sezon sonuna kadar kullanılmalıdır.